गणेशोत्सव1

आजूबाजूला दुर्वा, फुले, सुगंध आणि आरतीचा प्रकाश.

परंतु या दृश्यामागे एक अत्यंत गंभीर प्रश्न उभा राहतो.

आपण गणेशाची पूजा करतो म्हणजे नेमके काय करतो?

एका दगडाच्या किंवा मातीच्या मूर्तीसमोर आपण नतमस्तक होतो... का?

की त्या मूर्तीच्या माध्यमातून एका विराट तत्त्वाचे स्मरण करतो?

भारतीय धर्मपरंपरेचे वैशिष्ट्य असे की तिने अमूर्त तत्त्वाला

मूर्त प्रतीक दिले आणि मूर्त प्रतीकाच्या माध्यमातून पुन्हा अमूर्ताकडे जाण्याचा मार्ग सुखकर केला.

म्हणून गणेशमूर्ती ही अंतिम साध्य नाही;

ती परम सत्याकडे नेणार एक प्रभावी साधन आहे.

याच जाणिवेतून “श्रीगणेशाय नमः”

या शब्दांकडे पाहिले आहे.

गणेशोत्सवाचे आजचे स्वरूप बदलून तर जात नाही ना?

वर्तमान आधुनिक युगात याचे पावित्र्य तर कमी होत नाही ना?

असे अनेक प्रश्न चिकित्सक मनास पडतात.

पुढील दहा दिवस लेखमालेतून या उत्सवांचे

आपल्या परंपरेतील महत्व, आणि वर्तमान संदर्भ याचा परामर्श घेऊया.

गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया

गणपती बाप्पा मोरया!

देव घरात येतो तेव्हा…

AI created Image

“सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची…”

आरतीचे हे शब्द कानावर पडतात आणि घरातील वातावरणच बदलून जाते. गणपतीची मूर्ती घरात येते, सजावट होते, आरतीचा स्वर घुमतो; पण या सगळ्यापलीकडे एक महत्त्वाची गोष्ट घडते—घर पुन्हा एकदा कुटुंब बनते. आज आपण एकाच घरात राहतो; पण अनेकदा एकमेकांपासून दूर असतो. हातात मोबाईल, डोळ्यांसमोर पडदा आणि मन आपापल्या जगात. अशा वेळी गणेशोत्सव घराच्या मध्यभागी एक सामायिक केंद्र निर्माण करतो. आरतीच्या काही मिनिटांत का होईना, सारेजण एकत्र येतात. म्हणून गणपती हा केवळ पूजेचा विषय नाही; तो कुटुंबातील संवादाचा उत्सव आहे.

देवघरातून सुरू होणारे संस्कार

भारतीय संस्कृतीत देवघर हे केवळ पूजा करण्याचे स्थान नाही; ते घराच्या संस्कृतीचे स्मरणस्थान आहे. आजी-आजोबांकडून ऐकलेल्या कथा, आईकडून शिकलेली आरती, वडिलांकडून समजलेली परंपरा आणि मुलांच्या मनात निर्माण होणारे प्रश्न—या सगळ्यांचा संगम देवघरात होतो.गणेशोत्सव ही पुढच्या पिढीला संस्कार देण्याची सुंदर संधी आहे. मुलाला केवळ “ही पूजा कर” असे सांगण्यापेक्षा त्याला विचारावे—

गणपतीला मोठे कान का आहेत? मूषकच त्याचे वाहन का? गणपतीला एकच दात का? मूर्तीचे विसर्जन का करतो?

प्रश्न विचारणारे मूल अंधानुकरण करत नाही; ते परंपरेचा अर्थ शोधते. परंपरा टिकवायची असेल तर ती मुलांच्या हातात द्यावी लागेल; पण त्याआधी तिचा अर्थ त्यांच्या मनात रुजवावा लागेल.

आरती मागे सामुहिकता आणि एकत्र येण्याची भावना आहे.

आरतीच्या वेळी घरातील प्रत्येकाचा आवाज सारखा नसतो; पण भक्तीची दिशा एक असते. हीच कुटुंबाची खरी ताकद आहे. मतभेद असतील, स्वभाव वेगळे असतील, पिढ्यांमध्ये अंतर असेल; तरीही एखाद्या मंगल क्षणी सर्वांनी एकत्र उभे राहणे ही भारतीय कुटुंबव्यवस्थेची मोठी शक्ती आहे. गणपती आपल्याला शिकवतो—एकत्र येण्यासाठी समान विचारांची गरज नसते; समान भावनेची गरज असते.

आजी-आजोबा: घरातील जिवंत विद्यापीठ

पूर्वी गणेशोत्सवात कथा सांगणारी आजी, परंपरांचे अर्थ सांगणारे आजोबा आणि तयारीत सहभागी होणारी मुले हे दृश्य सहज दिसायचे. आज या संवादाची जागा अनेकदा पडद्याने घेतली आहे. म्हणून या उत्सवात पुन्हा एकदा आजी-आजोबांना केंद्रस्थानी आणूया.

त्यांच्या आठवणी ऐकूया. त्यांच्या बालपणीचा गणपती जाणून घेऊया. जुन्या आरत्या, प्रथा आणि अनुभव पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवूया. कारण ज्येष्ठ माणसे घरात असतात तेव्हा इतिहास पुस्तकात नसतो; तो जिवंत असतो.

मुलांना फक्त पूजा नव्हे, सहभाग शिकवूया

संस्कार उपदेशाने कमी आणि कृतीतून अधिक होतात. मुलांनी सजावट करावी,

पण पर्यावरणपूरक. नैवेद्य तयार करण्यात मदत करावी. गरजू व्यक्तीला अन्न द्यावे. घरातील कामात हातभार लावावा. गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने एखादे झाड लावावे. तेव्हा गणपतीची पूजा देवघरातून बाहेर पडून वर्तनात उतरते. देवापुढे हात जोडणे ही भक्तीची सुरुवात आहे; पण माणसापुढे हात देणे ही भक्तीची खरी परीक्षा आहे.

उत्सव की प्रदर्शन?

आज गणेशोत्सवात सजावट, रोषणाई आणि खर्च वाढला आहे. त्यात काही गैर नाही; आनंद व्यक्त करणे हीही संस्कृतीच आहे. पण प्रश्न एवढाच आपण उत्सव साजरा करतो आहोत की उत्सवाचे प्रदर्शन? एक वेळ घर मोठे नसले तरी चालेल पण मन मोठे असावे. सजावट भव्य असण्यापेक्षा संबंध सुंदर असावेत. नैवेद्य मोठा असण्यापेक्षा वाटणारे हात मोठे असावेत. गणपतीसमोर हजारो रुपयांची सजावट करण्यापेक्षा घरातील एखाद्या नाराज माणसाला प्रेमाने जवळ करणे अधिक मोठी पूजा नाही का?

पर्यावरण हीसुद्धा भक्तीच

मातीचा गणपती, नैसर्गिक सजावट, मर्यादित रोषणाई आणि शिस्तबद्ध विसर्जन—ही केवळ पर्यावरणाची काळजी नाही; ती आपल्या संस्कृतीच्या मूळ तत्त्वाशी सुसंगत आचरण आहे. ज्या पृथ्वीमातेपासून गणेशमूर्ती घडते, तिच्याच कुशीत ती परत जाते. म्हणून विसर्जन आपल्याला एक साधी गोष्ट शिकवते—घेतले ते परत द्यायचे. वापरले ते जपायचे. मिळाले ते पुढे द्यायचे.

देव घरात येतो म्हणजे नेमके काय?

मातीची मूर्ती घरात आणणे म्हणजे देवाला घरात आणणे नव्हे. देव घरात येतो तेव्हा—संवाद वाढला पाहिजे. मनातील दुरावा कमी झाला पाहिजे. मुलांच्या प्रश्नांना वेळ दिला पाहिजे. ज्येष्ठांच्या अनुभवांना मान दिला पाहिजे. गरजूंसाठी मन उघडले पाहिजे. आणि आपल्या आचरणात थोडा तरी बदल झाला पाहिजे.अन्यथा मूर्ती घरात येईल; पण गणेशतत्त्व मनात येणार नाही.

“मोरया”चा खरा अर्थ

“गणपती बाप्पा मोरया!” हा केवळ घोष नाही. त्यात भक्ताचा देवाशी असलेला जिव्हाळा आहे. देव दूरच्या आकाशात नाही; तो आपल्या घराच्या आनंदात, नात्यांच्या ऊबेत आणि सद्वर्तनात आहे, ही भावना या घोषात दडलेली आहे. म्हणून गणपतीला घरी आणताना एक संकल्प करूया—

मूर्ती काही दिवसांची असली तरी संस्कार कायमचे असू देत. आरती काही मिनिटांची असली तरी तिची आर्तता वर्षभर मनात राहू देत. उत्सव काही दिवसांचा असला तरी माणुसकीचा उत्सव अखंड सुरू राहू देत.गणपती येतो, काही दिवस राहतो आणि विसर्जित होतो. पण त्याने दिलेली शिकवण विसर्जित होऊ नये. देव घरात येतो तेव्हा घर पवित्र होते; पण देव मनात उतरतो तेव्हा जीवन पवित्र होते.

गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया

गजमुखाचे गूढ

मोठे मस्तक, मोठा विचार…

AI created image.

गणपतीची मूर्ती आपल्या परिचयाची आहे.गजमुख, विशाल मस्तक, मोठे कान, लहान डोळे, वक्र सोंड, एकदंत, लंबोदर, हातातील पाश-अंकुश आणि पायाशी असलेला मूषक…आपण हे सारे वर्षानुवर्षे पाहतो.पण पाहणे आणि जाणणे यात फरक आहे. भारतीय संस्कृतीने देवतांच्या प्रतिमा केवळ उपासनेसाठी निर्माण केल्या नाहीत; त्यांना एक समृद्ध प्रतीकभाषा दिली आहे. मूर्तीसमोर उभे राहून मनुष्याने स्वतःकडे पाहावे, हा त्यामागचा एक सुंदर हेतू आहे. म्हणून गणेशाकडे केवळ देवता म्हणून पाहिले तर भक्ती मिळते;

प्रतीक म्हणून पाहिले तर जीवनदृष्टी मिळते. आज माहितीचा स्फोट झाला आहे. ज्ञानाची साधने हातात आली आहेत. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले आहे. पण या सर्वांमध्ये एक प्रश्न अधिक गंभीर झाला आहे माहितीच्या महासागरात विवेक कसा जपायचा? कदाचित या प्रश्नाचे उत्तर गणेशाच्या गजमुखातच दडले आहे.

गजमुख: विचाराची विशालता

गणेशाचे विशाल मस्तक सर्वप्रथम लक्ष वेधून घेते. हत्ती भारतीय सांस्कृतिक प्रतीक विश्वात सामर्थ्य, स्थैर्य आणि स्मरणशक्तीशी जोडला जातो. गणेशाचे गजमुख या पार्श्वभूमीवर पाहिले तर एक साधा पण गहन संदेश समोर येतो डोके मोठे असणे महत्त्वाचे नाही; विचार मोठा असणे महत्त्वाचे. आज माहिती मिळवणे अत्यंत सोपे आहे. एका क्षणात एखाद्या विषयावर हजारो माहितीचे तुकडे आपल्या हातात येतात.पण माहिती म्हणजे ज्ञान नव्हे.ज्ञान म्हणजे समज.आणि समज म्हणजे विवेक नव्हे. विवेक म्हणजे योग्य-अयोग्याचा विचार करून योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता. म्हणून आजच्या युगात गणेशाचे विशाल मस्तक आपल्याला अधिक माहिती साठवण्याची नव्हे, तर विचारांची व्याप्ती वाढवण्याची प्रेरणा देते. आपल्या मताच्या पलीकडे पाहणे, विरोधी विचार समजून घेणे, प्रश्न विचारणे आणि निष्कर्षापूर्वी विचार करणे—हीच आधुनिक काळातील गणेशपूजा.

मोठे कान: ऐकण्याचे संस्कार

गणेशाचे मोठे कान हे कदाचित सर्वांत बोलके प्रतीक आहे. आपण बोलतो भरपूर; पण ऐकतो किती? आज प्रत्येकाकडे आपले मत आहे. प्रत्येकाला आपली बाजू मांडायची आहे. सामाजिक माध्यमांनी तर प्रत्येकाला व्यासपीठ दिले आहे. पण संवाद तेव्हाच घडतो, जेव्हा समोरच्याचे म्हणणे पूर्ण ऐकण्याची तयारी असते. भारतीय ज्ञानपरंपरेत श्रवण ही ज्ञानप्राप्तीची महत्त्वाची पायरी मानली गेली. ऐकणे म्हणजे शब्द कानावर पडणे नव्हे; तर समोरच्या अनुभवाला मनात जागा देणे. मुलाला ऐकणे म्हणजे त्याच्या प्रश्नांचा आदर करणे. ज्येष्ठांना ऐकणे म्हणजे अनुभवाचा सन्मान करणे. विरोधकाला ऐकणे म्हणजे मतभेद नष्ट करणे नव्हे; तर मतभेद समजून घेणे. म्हणून गणेशाचे कान आपल्याला एक साधा संस्कार देतात उत्तर देण्याआधी ऐका.

लहान डोळे: निवडक दृष्टी

गणेशाचे डोळे मोठ्या मस्तकाच्या तुलनेत लहान आहेत. आजच्या काळात या प्रतीकाचा एक वेगळाच अर्थ जाणवतो. आपल्या समोर पाहण्यासाठी खूप काही आहे.परंतु सगळे पाहणे म्हणजे जाणणे नव्हे. सतत कानावर चहुबाजूंनी आदळणाऱ्या बातम्या, सामाजिक माध्यमांवरील संदेश, जाहिराती आणि असंख्य दृश्यांमध्ये आपले लक्ष सतत विभागले जाते. म्हणून आज माणसाला माहितीपेक्षा एकाग्रतेची गरज अधिक आहे. गणेशाचे डोळे जणू सांगतात दृष्टी विस्तृत ठेवा; पण लक्ष विखुरू देऊ नका. जे खरेच महत्त्वाचे आहे ते ओळखून त्यावर मन केंद्रित करणे, ही आजच्या युगातील मोठी साधना आहे.

वक्र सोंड: सामर्थ्याला संवेदनशीलतेची जोड

गणेशाची सोंड हे विलक्षण प्रतीक आहे. ती मोठे ओझे उचलू शकते आणि त्याच वेळी अत्यंत नाजूक वस्तूही हाताळू शकते. यातून सामर्थ्य आणि संवेदनशीलता यांचा समतोल दिसतो. माणसाच्या जीवनातही प्रत्येक प्रसंग एकसारखा नसतो. कुठे ठामपणा हवा. कुठे नम्रता. कुठे कठोर निर्णय घ्यावा लागतो. कुठे समोरच्याच्या भावनांची जपणूक करावी लागते. म्हणून शहाणपण म्हणजे प्रत्येक परिस्थितीत एकच नियम लावणे नव्हे. परिस्थिती ओळखून योग्य प्रतिसाद देणे म्हणजे विवेक. आजच्या बदलत्या जगात ही लवचिकता अत्यंत आवश्यक आहे.

एकदंत: अपूर्णतेचा स्वीकार

गणेशाला एकदंत म्हटले जाते. या रूपाशी विविध पुराणकथा जोडलेल्या आहेत. त्यांतील तपशील वेगवेगळे असले तरी या प्रतिमेतून एक सुंदर चिंतन करता येते अपूर्णता ही अपयशाची अंतिम खूण नाही. आजच्या जगात प्रत्येकाला परिपूर्ण दिसायचे आहे. यशस्वी करिअर, सुंदर घर, उत्तम जीवन, आनंदी कुटुंब—सगळे काही निर्दोष दिसावे अशी अपेक्षा आहे. पण खरे जीवन तसे नसते. प्रत्येक माणूस काही ना काही गमावतो, चुका करतो, पडतो, पुन्हा उभा राहतो. गणेशाचे एकदंत आपल्याला सांगते जे तुटले आहे त्याकडेच पाहत बसू नका; जे उरले आहे त्यातून काय निर्माण करता येईल ते पाहा. अपूर्णतेतूनही अर्थपूर्ण जीवन घडू शकते.

लंबोदर: जीवन पचवण्याची ताकद

गणेशाचे लंबोदर हे केवळ विनोदी किंवा शारीरिक वैशिष्ट्य म्हणून पाहण्यापेक्षा अधिक गहन प्रतीक म्हणून पाहता येते. जीवन आपल्याला अनेक अनुभव देते यश, अपयश, स्तुती, टीका, सुख, दुःख, लाभ आणि हानी. प्रश्न असा नाही की अनुभव कोणते आले. प्रश्न आहे—

त्यातून आपण काय शिकलो? एखाद्या अपयशाने आयुष्यभर खचून जाणे किंवा एखाद्या यशाने कायमचा अहंकार निर्माण होणे, दोन्ही टोकाचे प्रकार आहेत. जीवनातील अनुभव स्वीकारून त्यांचे आत्मपरीक्षणात रूपांतर करणे म्हणजे अनुभव पचवणे. लंबोदर आपल्याला ही अंतर्गत क्षमता विकसित करण्याची आठवण करून देते.

पाश आणि अंकुश: अंतर्मनाची दिशा

गणेशाच्या हातातील पाश आणि अंकुश यांना एकत्र पाहिले तर प्रतीक अधिक अर्थपूर्ण होते. माणसाला दोन गोष्टींची गरज असते काय सोडायचे आणि कुठे थांबायचे याची जाणीव. पाश आपल्याला आपल्या बंधनांची आठवण करून देतो. भीती, लोभ, अहंकार, मत्सर, व्यसन किंवा इतरांच्या मान्यतेची सततची गरज—हीदेखील माणसाला बांधून ठेवू शकतात. अंकुश दिशा देतो. इच्छा असणे चुकीचे नाही; पण इच्छांना मर्यादा आणि दिशा नसतील तर त्या माणसावर राज्य करू लागतात. म्हणून पाश आणि अंकुश यांचा संयुक्त संदेश असा स्वतःला ओळखा आणि स्वतःला दिशा द्या.

मूषक: मोठ्या विचारासमोर चंचल मन

गणेशाचे वाहन मूषक.एका बाजूला विशाल गजमुख आणि दुसऱ्या बाजूला लहानसा, चपळ मूषक ही प्रतिमा स्वतःमध्येच विलक्षण आहे. मूषकाला चंचलता आणि सूक्ष्म जागेत शिरण्याची प्रवृत्ती यांमुळे मानवी मनाचे प्रतीक मानले जाते. मन एका क्षणात भूतकाळात जाते, दुसऱ्या क्षणी भविष्याची चिंता करते आणि तिसऱ्या क्षणी एखाद्या क्षुल्लक गोष्टीत अडकते. पण गणेश त्या मूषकावर स्वार आहे. यातील प्रतीकात्मक संदेश अत्यंत सुंदर आहे—मन नष्ट करायचे नसते; त्याला साधायचे असते. मनाची चंचलता योग्य दिशेने वळली तर ती कल्पनाशक्ती बनते. मनावर नियंत्रण आले तर विचार शक्ती बनते.आणि म्हणून गणेशाचे वाहन आपल्याला बाह्य जग जिंकण्यापूर्वी स्वतःच्या मनाशी मैत्री करण्याची शिकवण देते. (याबद्दल उद्याच्या ब्लॉगमध्ये अधिक माहिती घेऊयात.)

माहितीच्या युगातील गणेश

आजचा माणूस एका विलक्षण विरोधाभासात जगतो. त्याच्याकडे माहिती पूर्वीपेक्षा अधिक आहे; पण शांत विचारासाठी वेळ कमी आहे. संवादाची साधने पूर्वीपेक्षा अधिक आहेत; पण ऐकण्याची तयारी कमी होत आहे. ज्ञान सहज उपलब्ध आहे; पण विवेकाची गरज अधिक वाढली आहे. तंत्रज्ञान वेगाने निर्णय घेऊ शकते; पण योग्य निर्णय कोणता, हे ठरवण्याची जबाबदारी अजूनही माणसाचीच आहे. इथे गणेशाची प्रतीके एकत्रित अर्थ देतात.

• गजमुख — व्यापक विचार.

• मोठे कान — संवादाची तयारी.

• लहान डोळे — एकाग्रता.

• वक्र सोंड — परिस्थितीचे भान.

• एकदंत — अपूर्णतेचा स्वीकार.

• लंबोदर — अनुभवाचे रूपांतर.

• पाश-अंकुश — आत्मनियंत्रण.

• मूषक — मनाची जाणीव.

ही वेगवेगळी शिकवण नसून एका सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्वाची एकत्रित रचना आहे.

माहिती आणि शहाणपण यांच्यातील अंतर

आपल्या काळातील सर्वांत मोठे आव्हान कदाचित अज्ञान नाही.अर्धवट ज्ञान आहे. आपण काही वाचतो. लगेच मत बनवतो.एखादा संदेश येतो. तपास न करता पुढे पाठवतो. एखादी व्यक्ती वेगळे मत मांडते. आपण तिच्याशी संवाद करण्याऐवजी तिला नाकारतो. याचे कारण माहितीचा अभाव नसतो. विवेकाचा अभाव असतो, म्हणून आजच्या मुलांना फक्त माहिती देणे पुरेसे नाही. त्यांना प्रश्न विचारायला शिकवावे लागेल.पुरावा तपासायला शिकवावे लागेल. विरोधी मत समजून घ्यायला शिकवावे लागेल. चूक मान्य करायला शिकवावे लागेल. आणि सर्वांत महत्त्वाचे “मला माहीत नाही” असे म्हणण्याचे धैर्य द्यावे लागेल. कारण अज्ञान मान्य करणारा माणूस ज्ञानाच्या दिशेने पहिले पाऊल टाकतो.

गजमुखाकडून मनुष्याकडे

गणेशाची मूर्ती पाहताना आपण नेहमी देवाकडे पाहतो. पण प्रतीकांचा खरा अर्थ समजला की दिशा बदलते. आपण स्वतःकडे पाहू लागतो. माझे विचार किती व्यापक आहेत? मी दुसऱ्याचे किती ऐकतो? माझे लक्ष कुठे आहे? परिस्थितीनुसार बदलण्याची माझी तयारी आहे का? माझ्या अपूर्णतेचा मी स्वीकार करतो का? अनुभवातून शिकतो का? माझ्या इच्छांवर माझे नियंत्रण आहे का? आणि सर्वांत महत्त्वाचे माझे मन माझ्या नियंत्रणात आहे की मीच त्याच्या मागे धावत आहे? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची प्रक्रिया म्हणजेच गणेशतत्त्वाचा खरा शोध.

निष्कर्ष: मोठे मस्तक, मोठे मन, मोठा विचार

गणेशाची पूजा आपण वर्षातून एकदा करतो. पण गणेशाचे तत्त्वज्ञान वर्षभर जगता येते.मोठे मस्तक आपल्याला विचारांची विशालता देते. मोठे कान संवादाची नम्रता देतात. लहान डोळे एकाग्रता शिकवतात. वक्र सोंड परिस्थितीचे भान देते. एकदंत अपूर्णतेतून पुढे जाण्याचे धैर्य देतो. लंबोदर अनुभवांना ज्ञानात बदलण्याची क्षमता जागवतो. पाश आणि अंकुश स्वतःच्या वृत्तींकडे पाहायला शिकवतात आणि मूषक आपल्याला आठवण करून देतो जग जिंकण्यापूर्वी मन जिंकावे लागते. आजच्या माहितीच्या युगात गणेशाची सर्वांत मोठी शिकवण कदाचित हीच आहे.माहिती भरपूर मिळवा;पण तिच्यापेक्षा विवेक मोठा ठेवा.बोलण्यापूर्वी ऐका.पाहण्यापूर्वी निवडा.निर्णय घेण्यापूर्वी विचार करा.आणि स्वतःच्या मनावर स्वार व्हायला शिका.गणेशाच्या गजमुखाकडे पाहताना म्हणूनच एक प्रश्न मनात उमटतो—आपल्याला मोठे मस्तक हवे आहे की मोठा विचार? उत्तर स्पष्ट आहे. कारण गणेशाची खरी स्थापना देव्हाऱ्यात होते;पण गणेशतत्त्वाची खरी स्थापना विवेकी मनात होते.

|| गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया ||

गौरी आली अंगणी…

स्त्रीशक्ती, समृद्धी आणि बदलत्या काळाचे भान

गणपती बाप्पांच्या आगमनाने घरात आधीच आनंद भरून आलेला असतो… आणि त्या आनंदाला जणू मायेची किनार लाभते, ती गौरीच्या आगमनाने!

अंगणात रांगोळी उमटते, दाराशी तोरण डोलते, घर सुगंधाने भरून जाते. पूजेची लगबग सुरू होते. कुठे साडी नेसवलेली गौरी, कुठे फुलांनी सजलेले मुखवटे, तर कुठे पारंपरिक अलंकारांनी नटलेली तिची प्रसन्न मूर्ती… वातावरणात भक्ती असते, पण त्याहून अधिक असते आपलेपणाची ऊब. गौरी येते तेव्हा ती केवळ देव्हाऱ्यात येत नाही. ती येते आईच्या मायेच्या रूपाने, बहिणीच्या आपुलकीच्या रूपाने, मुलीच्या कोवळ्या स्वप्नांच्या रूपाने आणि घराला धरून ठेवणाऱ्या स्त्रीशक्तीच्या रूपाने. म्हणूनच महाराष्ट्राच्या संस्कृतीत गौरीपूजेला एक वेगळे स्थान आहे. गणपती उत्सवात गौरीचे आगमन म्हणजे जणू घरातील आनंदाला पूर्णत्व देणारा क्षण. परंपरेने गौरीला समृद्धी, सौभाग्य आणि शक्तीचे प्रतीक मानले जाते; परंतु काळ बदलला तसा या समृद्धीचा अर्थही विस्तारला आहे.

आज प्रश्न एवढाच नाही की, “गौरीची आपण किती सुंदर पूजा केली?” खरा प्रश्न आहे— “गौरी ज्या स्त्रीशक्तीचे प्रतीक आहे, त्या स्त्रीकडे आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात किती आदराने पाहतो?” याच प्रश्नापासून गौरीपूजेचा आजच्या काळातील अर्थ शोधण्याचा हा प्रवास सुरू होतो…

गौरीपूजा म्हणजे केवळ एक धार्मिक विधी आहे का? की तिच्यामागे आपल्या समाजजीवनातील स्त्रीचे स्थान, तिची शक्ती, तिचे कर्तृत्व, तिचे मातृत्व आणि कुटुंबाला एकत्र ठेवण्याची तिची भूमिका यांचाही एक सांस्कृतिक संदेश दडलेला आहे?

उत्सव परंपरेत गौरीला पार्वतीचे रूप मानले जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात गौरीचे आगमन, पूजन आणि विसर्जन ही अनेक कुटुंबांतील महत्त्वाची परंपरा आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या दोन रूपांची पूजा केली जाते. या प्रथा प्रदेश, कुटुंब आणि परंपरेनुसार बदलतात. म्हणूनच गौरीचा उत्सव हा केवळ देवतेच्या स्वागताचा नाही; तो घरातल्या स्त्रीशक्तीचा सन्मान करण्याचा एक सांस्कृतिक प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो.

गौरी म्हणजे समृद्धी; पण समृद्धीची व्याख्या काय?

परंपरेत गौरीला सौभाग्य, समृद्धी, पवित्रता आणि शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. गौरीच्या आगमनाने घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते.पण आजच्या काळात ‘समृद्धी’ म्हणजे केवळ घरात भरपूर पैसा, दागिने किंवा वस्तू असणे एवढेच मानायचे का? आजची समृद्धी म्हणजे—

घरात चांगले आरोग्य असणे, मुलांना उत्तम शिक्षण मिळणे, स्त्रीला सुरक्षित आणि सन्मानाचे वातावरण मिळणे, कुटुंबातील प्रत्येकाला निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य असणे, घरात परस्परांचा आदर असणे, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे घरात आनंद आणि संवाद असणे.

म्हणूनच आज गौरीपूजेच्या निमित्ताने आपण समृद्धीची व्याख्याही थोडी व्यापक करण्याची गरज आहे.जिथे स्त्रीचा सन्मान आहे, जिथे तिच्या कर्तृत्वाला वाव आहे आणि जिथे तिच्या मताला किंमत आहे, ते घर खऱ्या अर्थाने समृद्ध आहे.

डिजिटल युगातील गौरी

आज गौरीचा उत्सवही तंत्रज्ञानापासून दूर राहिलेला नाही.गौरीचे फोटो सोशल मीडियावर प्रसिद्ध होतात. सजावटीच्या कल्पना इंटरनेटवरून घेतल्या जातात. पूजेच्या पद्धतींचे व्हिडिओ पाहिले जातात. ऑनलाइन खरेदीतून पूजेचे साहित्य घरपोच येते.

हे बदल स्वाभाविक आहेत.

परंपरा बदलत्या काळाबरोबर नवे रूप स्वीकारते.

पण प्रश्न असा आहे—

आपण उत्सवाचे छायाचित्र जपतो आहोत की त्यामागचा संस्कार? गौरीची सजावट किती सुंदर होती, यापेक्षा त्या निमित्ताने कुटुंबातील किती माणसे एकत्र आली? सोशल मीडियावर किती लोकांनी कौतुक केले, यापेक्षा घरात किती मनमोकळा संवाद झाला? नैवेद्य किती प्रकारचा होता, यापेक्षा तो किती प्रेमाने वाटला?

हे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे नाहीत का?

गौरीच्या निमित्ताने एक संकल्प

यंदा गौरीचे स्वागत करताना आपण काही छोटे संकल्प करू शकतो.

घरातील मुलीला तिच्या स्वप्नांसाठी प्रोत्साहन देऊ.

घरातील स्त्रीच्या श्रमांची जाणीव ठेवू.

मुलगा आणि मुलगी यांच्यात भेदभाव करणार नाही.

घरातील निर्णयांमध्ये महिलांचे मत समान महत्त्वाने ऐकू.

महिलांच्या शिक्षणाला आणि आर्थिक स्वावलंबनाला प्रोत्साहन देऊ.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे—स्त्रीचा सन्मान केवळ सणाच्या दिवशी नव्हे, तर रोजच्या जीवनात करू. कारण देवीची पूजा एका दिवसाची असू शकते; पण स्त्रीचा सन्मान हा दररोज जगण्याचा संस्कार असायला हवा.

|| गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया ||

एकदंताची शिकवण

अपूर्णतेतून पूर्णत्वाकडे…

देवाला आपण पूर्णत्वाचे प्रतीक मानतो. मग गणपतीच्या रूपात एक दात तुटलेला का? हा प्रश्न केवळ गणेशाच्या मूर्तीसमोर उभा राहत नाही; तो आपल्या स्वतःच्या आयुष्यापुढेही उभा राहतो. आपल्या प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही ‘तुटलेले’ असते म्हणजेच अपुर्ण असते.एखादे अपयश, एखादी अपूर्ण इच्छा, गमावलेली संधी, चुकीचा निर्णय, नाते तुटण्याची वेदना किंवा मनात खोलवर राहिलेली एखादी खंत. आपण मात्र त्या तुटलेल्या भागाकडेच पुन्हा पुन्हा पाहत राहतो आणि स्वतःला अपूर्ण समजू लागतो. गणेशाचा एकदंत मात्र वेगळेच तत्त्व सांगतो.तुटलेले असणे म्हणजे अपूर्ण असणे नव्हे. तुटलेल्या दातामुळे गणेशाचे सामर्थ्य कमी झाले नाही; उलट, त्याच एकदंताच्या रूपातून त्याग, ध्येयासाठीची निष्ठा आणि अपूर्णतेचे सामर्थ्यात रूपांतर यांचा विलक्षण जीवनसंदेश आपल्यापर्यंत पोहोचतो.

भारतीय चिंतनपरंपरेची हीच तर वैशिष्ट्यपूर्ण दृष्टी आहे,जी जीवनातील संघर्ष, मर्यादा आणि वेदनांनाही अर्थ देते. ज्याचा अभाव आहे त्याप्रती शोक करण्यापेक्षा, जे नित्य प्राप्त आहे. त्यातून काय घडवता येईल?, हा प्रश्न ती आपल्यासमोर ठेवते.

आजच्या परिपूर्णतेच्या स्पर्धेत हा संदेश अधिक महत्त्वाचा वाटतो. प्रत्येकाला यशस्वी दिसायचे आहे; पण अपयश स्वीकारायचे नाही. प्रत्येकाला आपले सर्वोत्तम रूप जगासमोर दाखवायचे आहे; पण आपल्या कमतरतांकडे पाहण्याची तयारी कमी होत आहे.

End of chapter one. 1 more chapter and about 8,694 words in the full book.