فن بیان ویژه کودکان و نوجوانان

در تمرین گفتار، تعداد کلمات مهم نیست؛ کیفیت کنترل هوا مهم است. کودک نباید برای رسیدن به پایان جمله، کلمات آخر را تند یا خیلی آرام بگوید. یک آزمایش ساده انجام دهید: جمله‌ای پنج تا هفت‌کلمه‌ای را یک بار بدون برنامه و یک بار با چارچوب نفس-صدا-مکث بخوانید. در اجرای دوم، باید پایان جمله شنیدنی‌تر و مکث بعد از آن طبیعی‌تر باشد.

برای بررسی پیشرفت، از کودک بخواهید بعد از هر جمله به سه پرسش جواب دهد: «پیش از جمله نفس گرفتم؟ صدایم تا پایان ثابت ماند؟ پیش از خالی شدن هوا مکث کردم؟» همین بررسی کوتاه، کنترل را از یک دستور کلی به یک کار قابل مشاهده تبدیل می‌کند. اکنون یک جمله کوتاه انتخاب کنید و هر سه بخش را جداگانه علامت بزنید: محل نفس، مسیر صدا و محل مکث.

اجرای تمرین با لیلا

لیلا، دانش‌آموز کلاس پنجم، باید متنی چهار جمله‌ای را برای کلاس بخواند. او معمولاً جمله اول را با سرعت زیاد شروع می‌کند و در پایان جمله دوم، صدایش پایین می‌آید. برای حل این مشکل، تمرین را با متن زیر انجام دهید:

«امروز درباره مراقبت از درختان صحبت می‌کنم. درختان به هوای پاک و سایه کمک می‌کنند. ما می‌توانیم به آن‌ها آب بدهیم. مراقبت کوچک ما، نتیجه بزرگی دارد.»

تمرین را در هفت مرحله پیش ببرید:

1. متن را یک بار بدون علامت‌گذاری بخوانید. از لیلا بخواهید فقط بخواند و شما گوش دهید. بررسی کنید کجا سرعتش زیاد می‌شود، کجا صدایش پایین می‌آید و کجا نفس‌نفس می‌زند. در این مرحله اصلاح نکنید؛ ابتدا مشکل واقعی را پیدا کنید.

2. محل نفس و مکث را مشخص کنید. پیش از هر جمله علامت «ن» بگذارید و در پایان هر جمله علامت «م» بگذارید. اگر لیلا در جمله دوم کم می‌آورد، بعد از عبارت «هوای پاک» یک مکث کوتاه اضافه کنید. این مکث باید فکر جمله را هم جدا کند، نه اینکه وسط یک عبارت مهم قرار بگیرد.

3. نفس‌گیری را جداگانه تمرین کنید. لیلا سه شماره از بینی نفس بگیرد و چهار شماره هوا را آرام بیرون بدهد. این کار را سه بار تکرار کنید. اگر شانه‌هایش بالا رفت، مقدار هوا را کمتر کند؛ چون نفس عمیق همراه با سفت شدن بدن، کنترل صدا را سخت‌تر می‌کند.

4. صدای پایدار بسازید. لیلا جمله «درختان به هوای پاک و سایه کمک می‌کنند» را دو بار بخواند. بار اول با صدای عادی و بار دوم با توجه به خروج آرام هوا. شما فقط پایان جمله را مقایسه کنید. انتظار دارید کلمات «کمک می‌کنند» واضح و شنیدنی بمانند.

5. جمله‌ها را با مکث ترکیب کنید. لیلا پس از هر جمله دو شماره مکث کند. در این فاصله، نفس کوتاه بگیرد و جمله بعدی را با آرامش شروع کند. مکث دوشماره‌ای، برای تمرین مناسب است؛ در اجرای واقعی، مکث می‌تواند کوتاه‌تر شود.

6. سرعت را بررسی کنید. یک بار متن را با سرعت طبیعی بخوانید و صدای او را با تلفن همراه ضبط کنید. به جای شمردن کلمات، سه چیز را بررسی کنید: آیا شروع جمله ناگهانی بود؟ آیا پایان جمله ضعیف شد؟ آیا مکث‌ها به فهم متن کمک کردند؟ اگر جواب هر سه پرسش مثبت بود، کنترل تنفس بهتر شده است.

7. نتیجه را با اجرای اول مقایسه کنید. لیلا متن را دوباره بخواند. انتظار نداشته باشید همه مشکلات در یک نوبت از بین برود. نتیجه قابل قبول این است که صدای او در پایان هر جمله کمتر افت کند و دست‌کم دو مکث آگاهانه داشته باشد. روز بعد، همین متن را دوباره اجرا کنید و فقط یک نکته را بهتر کنید؛ مثلاً آرام‌تر شروع کردن جمله اول.

فهرست بررسی سریع

• پیش از هر جمله، یک نفس آرام از بینی بگیر. - شانه‌ها را بالا نبر و بدن را سفت نکن. - جمله را با فشار از گلو شروع نکن. - هوا را در ابتدای جمله سریع خالی نکن. - پیش از تمام شدن هوا مکث کن. - بعد از نقطه مکث روشن و بعد از ویرگول مکث کوتاه داشته باش. - پایان جمله را دوباره گوش کن؛ باید شنیدنی بماند. - متن را ضبط کن و فقط سه نشانه را بررسی کن: شروع، پایان و مکث. - هر بار فقط یک مشکل را اصلاح کن.

پس از اجرای لیلا، از او بپرسید: «کدام جمله با یک نفس راحت‌تر بود؟» اگر بتواند پاسخ بدهد و محل نفس و مکث را نشان دهد، تمرین را فقط با صدا انجام نداده؛ کنترل گفتار را هم یاد گرفته است.

خطاهای رایج در کنترل نفس و مکث

نفس خیلی عمیق و شانه‌های بالا

بعضی کودکان برای گفتن یک جمله کوتاه، هوا را بیش از اندازه وارد بدن می‌کنند. شکم و شانه‌ها سفت می‌شود و صدا حالت فشرده پیدا می‌کند.

Do this: برای جمله کوتاه، سه شماره نفس بگیر و با مقدار متوسط هوا شروع کن. Not this: شانه‌ها را بالا نبر و تا جایی که بدنت سفت می‌شود هوا نکش.

خالی کردن سریع هوا در ابتدای جمله

وقتی کودک جمله را با هیجان زیاد شروع می‌کند، صدایش در دو یا سه کلمه اول بلند می‌شود و هوا زود تمام می‌شود. بعد، پایان جمله را با صدای ضعیف یا سرعت زیاد می‌گوید.

Do this: جمله را با صدای آرام شروع کن و کلمات را هم‌اندازه ادا کن. عبارت «امروز می‌خواهم توضیح بدهم» را طوری بخوان که صدای «امروز» و «بدهم» تفاوت زیادی نداشته باشد. Not this: جمله را با فشار و صدای خیلی بلند آغاز نکن.

مکث در جای نامناسب

مکث وسط یک عبارت، معنی را گنگ می‌کند. برای نمونه، اگر کودک بگوید «من کتابِ / داستان را خواندم»، جمله ناهماهنگ شنیده می‌شود؛ چون مکث، عبارت «کتاب داستان» را جدا کرده است.

Do this: پیش از خواندن، عبارت‌های کامل را مشخص کن و بعد از پایان هر فکر مکث کن: «من کتاب داستان را خواندم / و خلاصه‌اش را برای کلاس نوشتم.» Not this: فقط هر جا نفس کم آوردی توقف نکن.

اگر کودک هنگام تمرین سرگیجه، درد گلو یا ناراحتی داشت، تمرین را متوقف کنید و چند نفس عادی بکشید. این تمرین قرار نیست بدن را خسته کند. روزانه پنج دقیقه تمرین منظم، همراه با توجه به محل نفس، پایداری صدا و زمان مکث، نتیجه بهتری از تمرین طولانی و بی‌برنامه دارد.

وقتی کودک یاد می‌گیرد پیش از جمله هوا آماده کند، هنگام گفتن صدا را آرام نگه دارد و پیش از خالی شدن نفس مکث کند، گفتارش قابل پیش‌بینی‌تر و روشن‌تر می‌شود. از یک جمله کوتاه شروع کنید، آن را ضبط کنید و سه نشانه چارچوب نفس-صدا-مکث را بررسی کنید. همین کنترل کوچک، پایه‌ای محکم برای خواندن، پاسخ دادن و صحبت کردن در جمع می‌سازد.

End of chapter one. 4 more chapters in the full book.