Penyelesaian Hak Tanah NCR Sarawak

Satu peringatan kecil untuk anda yang sedang buat kajian atau kerja lapangan: Aina, 19 tahun, pelajar universiti yang baru mula buat kajian tanah adat, selalu tanya soalan mudah - “Kalau orang sebut ‘hak tanah adat’, patut saya terus tulis NCR atau NTD?” Bab ini jawap soalan itu dengan cara yang boleh anda guna terus.

---

Kerangka Peta Kuasa (NCR-NTD Map): bezakan tuntutan sebelum anda ukur

Kerangka Peta Kuasa (NCR-NTD Map) membantu anda memetakan tuntutan komuniti kepada dua laluan yang berbeza: laluan NCR dan laluan NTD. Anda tidak meneka dari jauh. Anda semak ciri tuntutan, siapa yang menjadi pemilik kuasa adat, dan apa yang komuniti mahu diiktiraf - hak individu atas sebidang tanah, atau domain wilayah adat yang merangkumi kawasan komuniti.

Untuk guna kerangka ini, anda perlu faham maksud ringkas setiap istilah. NCR (Native Customary Rights) ialah hak adat yang melekat pada orang asal untuk menggunakan, menguasai, dan mewarisi tanah mengikut amalan adat yang terbukti. NTD (Native Territorial Domain) pula ialah wilayah adat - domain - yang komuniti asal tuntut sebagai kawasan wilayah peribumi yang ditadbir secara adat, biasanya melibatkan sempadan luar dan keluasan keseluruhan yang komuniti anggap “ruang hidup” mereka.

Gunakan langkah berikut sebagai pemeriksaan kerja awal di lapangan atau semasa anda menilai bahan kajian:

1. Tanya soalan “hak siapa dan hak apa” - Jika komuniti bercakap tentang hak seseorang atau keluarga atas petak tanah tertentu (contoh: kawasan rumah, kebun, tanah tanaman yang sudah lama diusahakan), anda condong ke NCR. - Jika komuniti bercakap tentang wilayah komuniti - contohnya sempadan luar kawasan adat yang merangkumi banyak guna tanah dan bukan hanya satu petak - anda condong ke NTD. - Kenapa ini penting: undang-undang dan langkah ukur ikut tujuan tuntutan. Hak petak dan wilayah luar tidak bergerak dalam laluan yang sama.

2. Semak “bentuk sempadan” yang orang kampung sebut - NCR biasanya bermula dengan sempadan yang lebih dekat kepada unit tanah: lot, kawasan kebun, tapak rumah, atau bidang yang boleh dikenal pasti sebagai sebidang. - NTD biasanya bermula dengan sempadan luar wilayah: batas sungai, puncak bukit, batu tanda, atau laluan tradisi yang menyatakan had domain. - Contoh praktikal: bila ketua komuniti tunjuk “dari anak sungai A sampai ke batu tanda B”, itu lebih menyerupai NTD; bila dia tunjuk “batas kebun Pak Long di tepi pokok X”, itu lebih menyerupai NCR.

3. Periksa “asal tuntutan” dalam cerita adat yang direkodkan - Untuk NCR, anda cari bukti amalan adat terhadap penggunaan berterusan oleh orang tertentu atau kumpulan kecil (keluarga/keturunan) dan kaitan mereka dengan tanah itu. - Untuk NTD, anda cari bukti bahawa komuniti menuntut wilayah sebagai domain yang ditadbir menurut adat, termasuk amalan komuniti dalam mengurus ruang tersebut. - Kenapa ini penting: NCR dan NTD bukan sekadar “tanah yang sama” - ia berbeza pada cara komuniti mengikat tanah dengan kuasa adat.

4. Buat peta ringkas sebelum anda serahkan apa-apa kepada JTS - Anda lukis lakaran mudah (bukan pelan rasmi) dengan dua lapisan: “kawasan yang orang tunjuk” dan “apa yang mereka tuntut” (hak petak atau wilayah luar). - Anda tulis tarikh mesyuarat komuniti, nama orang yang menerangkan sempadan, dan jenis bukti yang mereka ada (contoh: rekod tua, bukti penggunaan, atau rujukan sejarah lisan). - Kenapa ini penting: langkah ukur dan pengesahan memerlukan sasaran yang jelas. Lakaran awal membantu anda tidak tersilap laluan.

Pada akhir pemeriksaan ini, anda sepatutnya boleh jawab satu soalan ringkas kepada diri sendiri: tuntutan ini lebih dekat kepada hak atas petak (NCR) atau wilayah yang ditadbir komuniti (NTD)? Bila jawapan anda jelas, anda akan tahu arah proses pengiktirafan yang perlu diikuti.

Refleksi akhir bahagian: jika anda masih keliru, jangan terus “upgrade” andaian. Kembali kepada soalan hak siapa dan sempadan apa.

---

Senario kerja lapangan: pilih laluan NCR-NTD dengan betul dan sediakan data yang diperlukan

Aina bekerja dengan pensyarahnya untuk kajian tanah adat. Dia turun ke kampung dan diberi tugasan kecil: bantu komuniti menyusun maklumat awal sebelum urusan pengukuran bermula. Masalahnya, komuniti sendiri bercakap dalam dua cara - sebahagian sebut “hak tanah kami”, sebahagian lagi sebut “sempadan kawasan nenek moyang”.

Aina buat semakan menggunakan Kerangka Peta Kuasa (NCR-NTD Map) seperti berikut.

1. Aina kumpulkan perbualan sempadan dalam dua kategori - Dia minta ketua komuniti dan beberapa pemegang kuasa adat menerangkan dengan ayat mereka sendiri: - “Tanah mana yang orang guna untuk rumah dan kebun?” - “Batas luar kawasan komuniti bermula dari mana dan berakhir di mana?” - Hasil yang dijangka: dia dapat dua jenis penerangan - satu lebih kepada petak/aktiviti setempat, satu lagi kepada garis sempadan luar.

2. Aina tulis butiran sempadan mengikut bentuk yang komuniti sebut - Untuk petak: dia catat rujukan seperti “tepi jalan lama”, “batas kebun”, “barisan pokok”, atau “tapak rumah lama”. - Untuk wilayah: dia catat rujukan seperti “anak sungai”, “batu tanda”, “puncak bukit”, dan “laluan tradisi”. - Angka kecil yang Aina guna untuk disiplin rekod: dia tetapkan setiap titik sempadan ada nombor (T1, T2, T3) supaya nanti bila pihak ukur datang, komuniti tidak bercampur aduk perihal. - Hasil yang dijangka: rekod sempadan jadi lebih tersusun, tidak kabur.

3. Aina kenal pasti “siapa pemegang tuntutan” untuk setiap kategori - Bila penerangan berkisar pada kebun dan rumah keluarga, Aina tulis senarai nama orang yang mendakwa hak atas tanah itu (atau keturunan yang mengurus). - Bila penerangan berkisar pada batas luar wilayah, Aina tulis struktur komuniti yang menerangkan domain (contohnya kumpulan adat yang mentadbir kawasan). - Hasil yang dijangka: Aina boleh tentukan sama ada tuntutan itu lebih cenderung kepada NCR atau NTD berdasarkan pemegang kuasa adat dan jenis hak.

4. Aina semak keserasian: satu kawasan tidak semestinya satu kategori - Aina dapati satu kawasan yang sama disebut dalam dua cara: - Bahagian A: komuniti minta pengiktirafan untuk tanah kebun tertentu (NCR). - Bahagian B: komuniti mahu sempadan luar kawasan keseluruhan dinyatakan sebagai wilayah adat (NTD). - Hasil yang dijangka: Aina tidak paksa semuanya masuk satu kotak. Dia susun sebagai dua keperluan yang berlainan.

5. Aina sediakan “paket data awal” sebelum urusan rasmi - Dia susun satu senarai dokumen dan maklumat yang komuniti mampu sediakan: - Rekod penerangan sempadan (petak dan wilayah) dengan nombor titik sempadan. - Butiran siapa menerangkan dan peranan mereka. - Senarai lokasi yang komuniti boleh tunjuk di lapangan. - Hasil yang dijangka: apabila pihak yang mengurus tanah datang untuk langkah seterusnya, komuniti tidak bergantung pada ingatan semata-mata.

Quick checklist - Tulis sama ada tuntutan lebih kepada hak petak (NCR) atau wilayah luar (NTD). - Catat sempadan ikut rujukan komuniti: petak (pokok/jalan/batas kebun) vs wilayah (sungai/batu puncak/garis luar). - Nomborkan titik sempadan (T1, T2, T3) supaya penerangan tidak bertindih. - Kenal pasti pemegang kuasa adat untuk setiap kategori. - Sediakan senarai maklumat asas yang komuniti sanggup beri.

Aina menutup sesi dengan satu soalan kepada komuniti: “Kalau pihak ukur datang, anda mahu ukur untuk hak petak atau untuk sempadan luar wilayah?” Jawapan yang konsisten membolehkan Aina memilih laluan yang tepat.

Refleksi akhir bahagian: bila anda boleh menerangkan sempadan dan jenis tuntutan dengan jelas, anda sudah mengurangkan risiko tersilap laluan sebelum proses rasmi bermula.

---

Tiga perangkap biasa dan cara membetulkannya sebelum proses rasmi berjalan

Perangkap sempadan campur aduk Ramai orang mula dengan sempadan luar, kemudian tiba-tiba bercakap tentang kebun tertentu dalam dokumen yang sama. Bila ini berlaku, rekod anda jadi kabur: pihak pengukuran dan pihak pengesahan tidak tahu sama ada sasaran kerja ialah hak petak atau domain wilayah.

Do this: asingkan penerangan sempadan kepada dua fail/ruang catatan - (1) sempadan petak untuk NCR dan (2) sempadan luar wilayah untuk NTD. Kekalkan nombor titik sempadan ikut kategori. Not this: tulis semua rujukan bersama-sama tanpa label “petak” atau “wilayah”, walaupun komuniti memang menyebut perkara itu dalam satu sesi.

Perangkap “satu kategori untuk semua kawasan” Ada komuniti yang mahu “semua sekali” supaya cepat. Namun, satu kawasan boleh mempunyai keperluan berbeza: sebahagian tanah berkaitan hak petak (NCR), sebahagian lagi berkaitan sempadan luar wilayah adat (NTD). Bila anda masukkan semuanya dalam satu kategori, anda boleh tersilap tujuan langkah pengesahan.

Do this: semak semula peta ringkas anda dan tandakan bahagian yang komuniti mahu sebagai hak petak dan bahagian yang komuniti mahu sebagai wilayah luar. Not this: teruskan jawapan awal anda tanpa membuat semakan selepas anda dengar penerangan sempadan kali kedua.

Perangkap keterangan lisan tanpa rekod asas Keterangan lisan penting, tetapi ia mudah berubah bila beberapa orang menerangkan dengan gaya berbeza. Jika anda tidak rekodkan titik sempadan (contoh: “T1 anak sungai”, “T2 batu tanda”) dan peranan pemberi keterangan, anda buat kerja ukur dalam suasana yang tidak stabil.

Do this: tulis nombor titik sempadan, tulis ayat penerangan seperti yang komuniti sebut, dan catat siapa yang menerangkan. Not this: bergantung pada ingatan selepas mesyuarat tamat, terutama bila anda memindahkan maklumat ke kertas atau borang.

Refleksi akhir bahagian: anda bukan sekadar “mengumpul cerita”. Anda menyusun cerita itu supaya ia boleh jadi asas pengiktirafan yang sah.

---

Kerja membezakan NCR dan NTD nampak kecil di awal - hanya semakan istilah dan corak tuntutan. Namun, semakan ini menentukan sama ada proses pengesahan berjalan dengan sasaran yang betul, dan sama ada komuniti mendapat pengiktirafan yang selaras dengan hak adat mereka. Bila anda konsisten menggunakan Kerangka Peta Kuasa (NCR-NTD Map), anda sedang membina asas yang kuat untuk bab-bab seterusnya: dasar, undang-undang, dan langkah pengurusan tanah yang lebih teratur demi masa depan yang adil.

End of chapter one. 4 more chapters in the full book.