Nepali Congress: History And Future

दुई धाराबाट एउटै नामसम्म

कुनै गाउँको पुरानो घरमा एउटै परिवारका दुई दाजुभाइ लामो समयपछि एउटै छानामुनि फर्किएजस्तो, नेपाली कांग्रेसको जन्म पनि एउटै कोठामा अचानक भएको घटना थिएन। यसको नाम २००६ साल चैत २७ गते स्थापित भयो, तर त्यस दिनसम्म आइपुग्दा राजनीतिक चेतना, निर्वासन, संगठन र नेतृत्वका दुई अलग धार धेरै वर्षदेखि समान दिशातर्फ बगिरहेका थिए।

नेपाली कांग्रेसको जन्मलाई एक दिनको घोषणा होइन, दुई राजनीतिक धारको क्रमिक मिलनका रूपमा बुझ्नुपर्छ। एउटा धार वी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसतर्फ विकसित हुँदै थियो; अर्को धार सुवर्ण शमशेर राणाको नेतृत्वमा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसका रूपमा सक्रिय थियो। यी दुवैको लक्ष्य राणा शासनको अन्त्य र प्रजातान्त्रिक परिवर्तन थियो, तर उनीहरूको संगठनात्मक आधार, नेतृत्वको पृष्ठभूमि र काम गर्ने शैलीमा भिन्नता थियो।

यस घटनालाई बुझ्न प्रयोग गर्न सकिने रूपरेखा हो - दुई-धारा एकीकरण नक्सा। यसले इतिहासलाई केवल मिति र नामको सूचीका रूपमा होइन, दुई छुट्टाछुट्टै राजनीतिक प्रवाह कसरी एउटै संगठनमा मिसिए भन्ने प्रक्रियाका रूपमा हेर्छ।

यदि नेपाली कांग्रेसको नाम २००६ सालमा मात्र जन्मिएको हो भने, त्यसको राजनीतिक गर्भाधान कहिलेबाट सुरु भएको थियो?

राजनीतिक निर्वासनबाट संगठनको खोजी

बीसौँ शताब्दीको मध्यतिर नेपाल राणा शासनअन्तर्गत थियो। राज्यसत्ताको केन्द्र राणा परिवारमा सीमित थियो र राजनीतिक अधिकार तथा जनसहभागिताका अवसर अत्यन्त संकुचित थिए। भारतमा रहेका नेपालीहरूका लागि यो अवस्था अझ स्पष्ट देखिन्थ्यो। उनीहरू ब्रिटिस भारतको राजनीतिक हलचल, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको आन्दोलन र उपनिवेशविरोधी बहससँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा थिए। नेपालभित्रको बन्द राजनीतिक वातावरण र भारतमा देखिएको संगठित जनआन्दोलनबीचको भिन्नताले नेपाली राजनीतिक चेतनालाई आकार दियो।

यही परिवेशमा वी.पी. कोइराला लगायतका नेताहरूले नेपालमा प्रजातान्त्रिक अधिकार स्थापनाका लागि संगठन निर्माणको आवश्यकता देखे। आधिकारिक इतिहासअनुसार वि.सं. २००३ असोज १८ मा वी.पी. कोइरालाले भारतको पटना हुँदै नेपालीहरूलाई संगठित गर्ने आह्वान गरेका थिए। यो आह्वान कुनै पूर्ण विकसित पार्टीको घोषणा थिएन; बरु छरिएका राजनीतिक व्यक्तित्व र समर्थकलाई साझा उद्देश्यमा जोड्ने प्रारम्भिक प्रयत्न थियो।

त्यसको केही समयपछि, वि.सं. २००३ कात्तिक १५ मा बनारसमा भएको भेलाले अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापना गर्ने निर्णय गर्‍यो। नाममा ‘अखिल भारतीय’ शब्द हुनुको कारण संगठनको भौगोलिक आधार नेपालभित्र नभई भारतका विभिन्न सहरमा रहेका नेपाली राजनीतिक कार्यकर्ता र समर्थकबीच फैलिएको हुनु थियो। बनारस, पटना र कलकत्ता जस्ता सहरहरू त्यस समय नेपाली राजनीतिक गतिविधिका सम्पर्कस्थल बनेका थिए।

पछि संगठनको नाम नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस बन्यो। नाम परिवर्तन सामान्य प्रशासनिक कुरा थिएन। यसले संगठनले आफूलाई भारतस्थित नेपालीहरूको संस्था मात्र नभई नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन ल्याउने राष्ट्रिय राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको संकेत दिन्छ। निर्वासनको ठाउँ संगठनको आधार थियो, तर लक्ष्य नेपालको राजनीतिक रूपान्तरण थियो।

पहिलो धारा : नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस

नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको निर्माणमा वी.पी. कोइराला, मातृकाप्रसाद कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई र सूर्यप्रसाद उपाध्यायलगायत नेताहरूको भूमिका उल्लेखनीय थियो। उनीहरूका पृष्ठभूमि फरक भए पनि राणा शासनको निरंकुश संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने विषयमा समानता थियो।

यस धाराको विशेषता राजनीतिक चेतना र संगठन विस्तारको जोड थियो। भारतमा रहेका नेपाली विद्यार्थी, श्रमिक, पूर्वसैनिक, व्यापारी र राजनीतिक रूपमा सचेत व्यक्तिहरूबीच सम्पर्क विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता थियो। संगठनले नेपालका घटनालाई भारतमा रहेका नेपाली समुदायसँग जोड्थ्यो र भारतको राजनीतिक वातावरणबाट प्राप्त अनुभवलाई नेपालका लागि प्रयोग गर्ने प्रयास गर्थ्यो।

त्यो समयको सञ्चार आजजस्तो तत्काल थिएन। पत्र, व्यक्तिगत भेटघाट र मौखिक सम्पर्क नै राजनीतिक सन्देशका मुख्य माध्यम थिए। त्यसैले पार्टी निर्माण केवल दस्तावेज लेखेर सम्भव थिएन; मानिस, स्थान र विश्वासको जालो निर्माण गर्नुपर्थ्यो। पटना र बनारसका बैठकहरूलाई यही सामाजिक र राजनीतिक सम्पर्कको परिणामका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

दोस्रो धारा : नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस

यसैबीच सुवर्ण शमशेर राणाको नेतृत्वमा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस सक्रिय थियो। सुवर्ण शमशेर स्वयं राणा परिवारसँग सम्बन्धित भए पनि राणा शासनको राजनीतिक संरचनाप्रति असन्तुष्ट थिए। यही तथ्यले नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसलाई विशिष्ट बनायो। शासनसत्ताको परिवारभित्रबाट आएको व्यक्ति त्यसै शासनको अन्त्यका लागि राजनीतिक संगठन निर्माणमा लाग्नु तत्कालीन नेपाली राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण विरोधाभास थियो।

नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसको संगठनात्मक आधार, आर्थिक क्षमता र राजनीतिक सम्पर्क नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसभन्दा फरक थियो। सुवर्ण शमशेरको नेतृत्वले आन्दोलनलाई स्रोत, व्यवस्थापन र रणनीतिक क्षमताको अर्को आधार दिएको देखिन्छ। तर दुई संगठनबीचको सम्बन्ध केवल साधनको आदानप्रदानमा सीमित थिएन। दुवै धारले राणा शासनलाई चुनौती दिने साझा राजनीतिक लक्ष्य बोकेका थिए।

यहाँ दुई-धारा एकीकरण नक्साको पहिलो रेखा स्पष्ट हुन्छ। नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले राजनीतिक चेतना, जनसम्पर्क र वैचारिक संगठनको पक्ष बलियो बनाइरहेको थियो। नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसले नेतृत्वको अर्को पृष्ठभूमि, स्रोत परिचालन र रणनीतिक क्षमताको आधार प्रस्तुत गरिरहेको थियो। यी धारहरू आफैँमा पूर्ण थिएनन्; उनीहरूको प्रभाव एकअर्कासँग जोडिँदा बढ्ने सम्भावना थियो।

एकीकरणको राजनीतिक तर्क

...